طلاق از طرفِ زن با استنادِ به عُسر و حَرَج؛ چه زمانی ممکن است؟

برخلافِ تصورِ رایج، طلاق تنها با درخواستِ مرد یا توافقِ دو طرف ممکن نیست؛ زن هم می‌تواند، حتی بدونِ رضایتِ شوهر، با استناد به «عُسر و حَرَج» از دادگاه تقاضایِ طلاق کند.

عُسر و حَرَج یعنی چه؟

بر پایهٔ مادهٔ ۱۱۳۰ قانونِ مدنی، عُسر و حَرَج یعنی وضعیتی که ادامهٔ زندگیِ مشترک را برایِ زن با مشقتِ غیرِقابلِ‌تحمل همراه کند. تشخیصِ این وضعیت با دادگاه است، اما قانون خودش چند مصداقِ روشن را هم مشخص کرده.

مصادیقِ صریحِ قانون

تبصرهٔ مادهٔ ۱۱۳۰ این موارد را به‌عنوانِ عُسر و حَرَج برمی‌شمرد: ترکِ زندگیِ خانوادگی توسطِ مرد حداقل شش ماهِ متوالی یا نه ماهِ متناوب در یک سال بدونِ عذرِ موجه؛ اعتیادِ مرد به موادِ مخدر یا الکل به‌گونه‌ای که به زندگیِ مشترک خلل وارد کند؛ محکومیتِ قطعیِ مرد به حبسِ پنج سال یا بیشتر؛ ضرب‌وشتم یا بدرفتاریِ مستمرِ مرد؛ و ابتلایِ او به بیماری‌هایِ صعب‌العلاجِ روانی یا واگیردار که زندگیِ مشترک را مختل کند.

این فهرست، محدودکننده نیست

قانون صراحتاً می‌گوید که این موارد مانعِ آن نیست که دادگاه در سایرِ شرایطی که عُسر و حَرَجِ زن احراز شود، حکمِ طلاق صادر کند — یعنی فهرستِ بالا مثال است، نه فهرستِ کامل و بسته.

نحوهٔ اثبات

اثباتِ عُسر و حَرَج بر عهدهٔ زن است؛ او باید با مدارک، شهود، یا سوابقِ قضایی (مانندِ شکایتِ کیفریِ قبلی یا گزارشِ پزشکی‌قانونی) مشقتِ واقعیِ زندگیِ مشترک را برایِ دادگاه اثبات کند. اگر عُسر و حَرَج ثابت شود، دادگاه می‌تواند مرد را اجبار به طلاق کند و در صورتِ عدمِ امکانِ اجبار، خودِ دادگاه به‌جایِ او طلاق را جاری می‌کند.

توجه: این مطلب راهنمای کلی است؛ احرازِ عُسر و حَرَج کاملاً به شواهد و شرایطِ هر پرونده بستگی دارد و نیازمندِ ارزیابیِ حقوقیِ دقیق است.